Nằm trên đồi Hà Khê, bên bờ Bắc sông Hương, chùa Thiên Mụ từ lâu đã trở thành một trong những hình ảnh gắn bó nhất với xứ Huế. Ngôi chùa không chỉ nổi tiếng bởi vẻ cổ kính, tháp Phước Duyên thanh thoát hay không gian trầm mặc, mà còn bởi những câu chuyện được truyền lại qua nhiều thế kỷ. Có câu chuyện mang màu sắc huyền thoại, có chuyện đã được ghi chép trong sử liệu, tất cả đan vào nhau khiến Thiên Mụ vừa gần gũi, vừa có một nét bí ẩn rất riêng, luôn biết cách thu hút du khách khi có dịp dến với du lịch Huế.
Chùa Thiên Mụ và câu chuyện về bà tiên áo đỏ
Nếu chỉ nhìn Chùa Thiên Mụ như một danh thắng, có lẽ người ta sẽ bỏ lỡ một phần thú vị nhất trong câu chuyện về ngôi chùa này. Theo truyền thuyết được lưu truyền, trước khi chùa xuất hiện trên đồi Hà Khê, người dân địa phương thường bắt gặp một bà lão kỳ lạ. Bà mặc áo đỏ, quần xanh, thường xuất hiện trên ngọn đồi rồi nói rằng sẽ có một vị chân chúa đến đây dựng chùa để tụ linh khí, làm bền long mạch. Nói xong, bà biến mất.
Câu chuyện ấy về sau được gắn với Nguyễn Hoàng, người vào trấn Thuận Hóa và trong một lần đi qua vùng đất này đã nghe người dân kể lại. Năm 1601, ông cho dựng chùa và đặt tên là Thiên Mụ Tự – tức chùa Thiên Mụ. Câu chuyện về bà tiên vì thế trở thành một phần không thể tách rời khỏi ký ức về buổi đầu của ngôi chùa.
Điều thú vị là câu chuyện này không chỉ tồn tại trong lời kể dân gian. Năm 1719, Nguyễn Khoa Chiêm đã ghi lại tích chuyện về Nguyễn Hoàng và bà tiên trong Nam triều công nghiệp diễn chí. Vì vậy, truyền thuyết Thiên Mụ có một vị trí khá đặc biệt: nó nằm ở khoảng giao nhau giữa ký ức dân gian và những tư liệu lịch sử được ghi chép lại.
Có lẽ cũng bởi vậy mà mỗi lần nhắc đến chùa Thiên Mụ Huế, người ta không chỉ nhớ đến một ngôi chùa cổ. Người ta còn nhớ đến một câu chuyện bắt đầu bằng hình bóng một bà tiên bên ngọn đồi ven sông.
Từ một truyền thuyết đến ngôi quốc tự bên dòng Hương Giang
Chùa Thiên Mụ không phải lúc nào cũng mang diện mạo mà chúng ta nhìn thấy hôm nay. Qua nhiều thế kỷ, ngôi chùa đã trải qua những lần dựng xây, hưng thịnh rồi xuống cấp, thậm chí có những giai đoạn gần như chỉ còn lại dấu tích.
Năm 1695, nhà sư Trung Quốc Thích Đại Sán từng đến Phú Xuân và lưu trú tại chùa Thiên Mụ. Trong Hải ngoại kỷ sự, ông mô tả nơi đây có những hàng cây cổ thụ và cảnh người qua lại tấp nập sớm chiều. Đến thời chúa Nguyễn Phúc Chu, chùa được đại trùng tu vào năm 1714, quy mô ngày càng lớn và trở thành một trong những ngôi chùa quan trọng dưới thời các chúa Nguyễn.
Nhưng lịch sử của Thiên Mụ cũng có những đoạn không hề êm đềm. Đến thời Tây Sơn, một phần công trình bị triệt bỏ để lấy mặt bằng đắp đàn tế Xã Tắc. Năm 1796, Phan Huy Ích khi đến Phú Xuân đã chứng kiến cảnh chùa đổ nát, chỉ còn tấm bia đá phủ rêu đứng bên đường.
Rồi ngôi chùa lại được dựng dậy dưới triều Nguyễn. Năm 1815, vua Gia Long cho xây dựng lại Thiên Mụ với nhiều hạng mục quan trọng. Đến năm 1844, vua Thiệu Trị cho xây tháp Phước Duyên, từ đó tạo nên hình ảnh mà ngày nay gần như đã trở thành biểu tượng của chùa Thiên Mụ.
Nhìn vào hành trình ấy mới thấy, vẻ đẹp của Thiên Mụ không chỉ nằm ở những gì còn nguyên vẹn. Nó còn nằm trong chính khả năng tồn tại qua những biến động của thời gian.
Tháp Phước Duyên – nét chấm phá làm nên dáng hình Thiên Mụ
Nếu có một hình ảnh khiến người ta nhận ra chùa Thiên Mụ ngay cả khi chỉ nhìn từ xa, đó hẳn là tháp Phước Duyên. Ngọn tháp được xây dựng năm 1844 dưới thời vua Thiệu Trị, cao khoảng 21 mét và gồm 7 tầng. Mỗi tầng gắn với việc thờ một vị Phật thuộc hệ thống “Quá khứ thất Phật”.
Nhưng điều khiến tháp đẹp không chỉ là chiều cao hay những tầng gạch nối tiếp nhau. Đứng giữa nền trời Huế, tháp Phước Duyên có một dáng vẻ rất thanh. Không quá phô trương, không nặng nề, tháp cứ thế vươn lên giữa màu xanh của cây lá, phía trước là dòng sông Hương và phía xa là những lớp cảnh sắc mềm mại của cố đô.
Có lẽ vì thế mà tháp Phước Duyên đã trở thành một trong những hình ảnh được nhắc đến nhiều nhất khi nói về du lịch Huế. Nó giống như một nét bút đứng giữa bức tranh, không cần quá nhiều màu sắc nhưng vẫn đủ để người ta nhận ra cả một vùng đất.
Một ngôi chùa đẹp bởi nằm giữa một khung cảnh quá đỗi dịu dàng
Có lẽ sẽ thật khó để nói về chùa Thiên Mụ mà không nhắc đến sông Hương. Ngôi chùa nằm trên đồi Hà Khê, bên bờ Bắc sông Hương, trong không gian xanh mát và yên tĩnh của vùng Kim Long. Chính vị trí ấy khiến Thiên Mụ có một vẻ đẹp rất khác: vẻ đẹp không tách khỏi thiên nhiên mà dường như được sinh ra cùng thiên nhiên.
Buổi sáng, nắng nhẹ rơi qua những tán cây. Đến những ngày trời nhiều mây, mái chùa, hàng cây và dòng sông phía dưới như được phủ thêm một lớp màu trầm. Có những buổi chiều, đứng từ khuôn viên chùa nhìn xuống, sông Hương trôi chậm đến mức người ta dễ quên mất mình đang ở giữa một thành phố.
Không gian ấy khiến người ta tự nhiên nói nhỏ lại, bước chậm lại. Những âm thanh náo nhiệt của phố xá dường như nằm ở đâu đó phía sau hàng cây, để trước mắt chỉ còn mái ngói cổ, tiếng chuông, màu xanh của lá và dòng nước lặng lờ trôi. Đó có lẽ chính là cái “thơ” rất riêng của chùa Thiên Mụ – một vẻ đẹp không cần cố gắng để trở nên nổi bật.
Người ta thường đến một điểm du lịch với máy ảnh trên tay, tìm một góc đẹp để lưu lại. Với Thiên Mụ cũng vậy. Tháp Phước Duyên, cổng chùa, những hàng cây, dòng sông Hương… đâu đâu cũng có thể trở thành một khung hình đẹp.
Nhưng nếu chỉ chụp ảnh rồi rời đi, có lẽ vẫn chưa cảm hết được vẻ duyên của nơi này. Bởi chùa Thiên Mụ Huế đẹp nhất ở những khoảnh khắc rất nhỏ. Là khi đứng dưới bóng cây và nhìn nắng lay động trên nền gạch. Là khi từ trên đồi nhìn xuống dòng Hương đang lững lờ trôi. Là khi những lớp mái ngói cũ hiện ra sau màu xanh của cây lá.
Và cũng là khi người ta bất chợt nhận ra rằng, có những nơi chẳng cần quá nhiều điều để níu chân mình. Chỉ cần một khoảng trời yên, một dòng sông chậm và một câu chuyện đủ lâu đời cũng đã đủ.
Chùa Thiên Mụ – nơi lịch sử và chất thơ cùng tồn tại
Qua hơn bốn thế kỷ, chùa Thiên Mụ đã chứng kiến biết bao đổi thay của vùng đất Thuận Hóa – Phú Xuân – Huế. Từ câu chuyện bà tiên trong truyền thuyết, những năm tháng dưới thời các chúa Nguyễn, những biến động thời Tây Sơn cho đến những lần trùng tu dưới triều Nguyễn, mỗi lớp thời gian đều để lại một dấu vết riêng trên ngôi chùa.
Ngày nay, Thiên Mụ vẫn đứng đó bên dòng Hương, với tháp Phước Duyên soi bóng và những hàng cây xanh quanh năm. Có thể một người tìm đến đây vì muốn biết chùa Thiên Mụ có gì đặc biệt. Một người khác đến vì muốn ngắm cảnh Huế. Cũng có người chỉ đơn giản muốn tìm một nơi yên tĩnh giữa hành trình.
Nhưng rồi khi rời đi, điều còn đọng lại đôi khi chẳng phải là một cái tên, một con số hay một công trình mà là cảm giác về một ngôi chùa rất Huế: Trầm mặc nhưng không buồn, cổ kính nhưng không xa cách, dịu dàng mà có chiều sâu.
Và có lẽ chính sự hòa quyện giữa lịch sử, huyền thoại, kiến trúc và cảnh sắc ấy đã làm nên một chùa Thiên Mụ rất thơ, rất riêng – một trong những biểu tượng đẹp nhất của cố đô Huế.
Nguồn/Ảnh: Sưu tầm.
