Nhắc đến Phan Thiết, người ta thường nhớ đến biển xanh, những làng chài lâu đời, nước mắm và những con thuyền lênh đênh theo con nước. Nhưng phía sau đời sống của cư dân miền biển ấy còn có một tín ngưỡng đặc biệt đã tồn tại hàng trăm năm: tục thờ Cá Ông, hay còn gọi là tín ngưỡng thờ Thần Nam Hải.
Với ngư dân, Cá Ông không đơn thuần là một loài vật khổng lồ giữa đại dương. Ông được xem như vị thần bảo hộ, có thể giúp thuyền bè vượt qua sóng dữ, đưa người đi biển trở về bình an. Tín ngưỡng ấy theo những lớp cư dân từ miền Trung vào vùng đất Bình Thuận, rồi dần bén rễ trong các làng chài Phan Thiết. Đến năm 1762, Vạn Thủy Tú được dựng nên, trở thành một trong những dấu tích tiêu biểu nhất của tín ngưỡng thờ Cá Ông ở Bình Thuận và luôn có sức hút với du khách khi đến du lịch Phan Thiết.
Cá Ông là ai trong tín ngưỡng của ngư dân?
“Cá Ông” là cách gọi đầy kính trọng của cư dân vùng biển dành cho cá voi. Trong đời sống tâm linh của nhiều cộng đồng ngư dân miền Trung và Nam Trung Bộ, cá voi được tôn là Thần Nam Hải – vị thần của biển cả và là đấng che chở cho người đi biển.
Nguồn gốc của tín ngưỡng này gắn với chính những trải nghiệm của người dân trên biển. Trong những chuyến đánh bắt, khi gặp giông bão, sóng lớn hoặc thuyền đứng trước nguy hiểm, ngư dân truyền lại niềm tin rằng cá voi có thể xuất hiện, bơi bên cạnh hoặc phía trước thuyền, giúp giảm sức sóng và đưa thuyền vượt qua hiểm nguy. Vì thế, cá voi dần được nhìn nhận không phải như một loài vật thông thường mà như một vị thần cứu hộ giữa biển khơi.
Từ đó hình thành một quan niệm rất đẹp: người đi biển mang ơn biển cả và mang ơn “Ông”. Khi một con cá voi chết và trôi dạt vào bờ, người dân không xem đó là một xác động vật bình thường. Họ gọi là “Ông lụy”, tổ chức tang lễ, chôn cất và thờ phụng với sự thành kính.
Đây cũng là lý do trong nhiều làng biển miền Trung xuất hiện những lăng Ông, dinh Ông, vạn thờ Cá Ông – những không gian tín ngưỡng gắn trực tiếp với cuộc sống của cộng đồng ngư dân.
Tín ngưỡng thờ Cá Ông đến Phan Thiết như thế nào?
Đây là một phần khá thú vị trong câu chuyện về Cá Ông ở Phan Thiết. Không phải Cá Ông được “đưa” từ một nơi khác đến Phan Thiết. Thứ được đưa đến vùng đất này chính là tín ngưỡng của những cộng đồng cư dân đi biển.
Từ cuối thế kỷ XVII, sau khi phủ Bình Thuận được thành lập vào năm 1697, một bộ phận người Kinh từ Bắc Trung Bộ và Trung Bộ, trong đó có cư dân vùng Ngũ Quảng, lần lượt theo đường biển vào vùng đất mới để khai phá và lập nghiệp. Những cộng đồng này tập trung sinh sống tại các khu vực ven biển, hình thành những làng chài và lấy nghề biển làm sinh kế. Cùng với con người, họ mang theo những tập tục, quan niệm và đời sống tâm linh vốn đã gắn bó với nghề đi biển. Trong đó có tín ngưỡng thờ Thần Nam Hải – Cá Ông.
Khi cuộc sống làng chài dần ổn định, người dân bắt đầu dựng những dinh, vạn để làm nơi sinh hoạt cộng đồng và thờ phụng vị thần bảo trợ cho nghề biển. Tại Bình Thuận, Vạn Thủy Tú được tạo lập vào năm 1762, trở thành một trong những vạn cổ nhất gắn với tín ngưỡng thờ Cá Ông tại địa phương.
Nói cách khác, hành trình của tục thờ Cá Ông đến Phan Thiết không phải là một câu chuyện về việc mang một vị thần từ nơi này sang nơi khác, mà là hành trình của những người dân đi mở đất, mang theo ký ức biển cả và niềm tin đã được hình thành qua nhiều thế hệ.
Dinh Vạn Thủy Tú – nơi lưu giữ ký ức về “Ông Nam Hải”
Nằm trên đường Ngư Ông, phường Đức Thắng, Phan Thiết, Dinh Vạn Thủy Tú là một trong những địa điểm quan trọng nhất để tìm hiểu tục thờ Cá Ông ở Bình Thuận. Vạn được tạo lập vào năm Nhâm Ngọ 1762, ban đầu là một thiết chế tín ngưỡng của cộng đồng ngư dân. Về sau, khi nghề biển ngày càng trở thành sinh kế quan trọng, Thần Nam Hải được đưa vào thờ tại chính điện và trở thành vị thần bảo trợ chính của cộng đồng.
Điều đặc biệt là Vạn Thủy Tú không chỉ là một nơi thờ tự. Đây còn là nơi lưu giữ nhiều dấu tích của lịch sử nghề biển Phan Thiết, từ sắc phong, tư liệu Hán – Nôm cho đến những bộ xương Cá Ông được ngư dân gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Vạn hiện lưu giữ hơn 100 bộ xương cốt cá voi, trong đó có nhiều bộ có niên đại hàng trăm năm. Đây cũng là một trong những nơi lưu giữ bộ sưu tập cốt Cá Ông quy mô đặc biệt ở Việt Nam.
Câu chuyện về bộ xương Cá Ông dài 22 mét
Một trong những điều khiến Vạn Thủy Tú trở nên đặc biệt trong mắt du khách chính là bộ xương Cá Ông khổng lồ đang được trưng bày tại đây. Theo các tư liệu về Vạn Thủy Tú, bộ xương có chiều dài khoảng 22 mét, với nhiều phần xương có kích thước khổng lồ. Bộ cốt được phục hồi với sự phối hợp của Viện Hải dương học Nha Trang và đưa vào trưng bày từ năm 2003. Năm 2005, bộ xương được Trung tâm sách Kỷ lục Việt Nam xác lập là bộ xương cá voi lớn nhất Việt Nam.
Đằng sau bộ xương ấy còn có một câu chuyện được lưu truyền trong cộng đồng. Theo truyền thuyết gắn với Vạn Thủy Tú, sau khi dinh được xây dựng, một Cá Ông rất lớn trôi dạt vào khu vực bờ biển phía trước vạn. Ngư dân phải mất nhiều ngày mới đưa được Ông vào bờ để mai táng. Sau thời gian để tang theo phong tục, phần cốt được đưa vào dinh để thờ phụng.
Điểm đáng chú ý ở đây là câu chuyện về việc Ông lụy được người dân an táng và thờ phụng không chỉ là một truyền thuyết riêng lẻ. Trong tín ngưỡng của cư dân miền biển, việc mai táng Cá Ông khi xác trôi dạt vào bờ là một nghi thức thể hiện lòng biết ơn đối với vị thần được tin là đã che chở người đi biển.
Vì sao người Phan Thiết lại kính trọng Cá Ông đến vậy?
Có lẽ câu trả lời nằm ở chính cuộc sống của người dân nơi đây. Ngày trước, mỗi chuyến ra khơi đều chứa đựng rất nhiều bất trắc. Người đi biển không thể biết ngày mai biển sẽ hiền hòa hay nổi giông. Một cơn bão lớn có thể biến một chuyến đánh bắt thành cuộc chiến sinh tử.
Trong hoàn cảnh ấy, niềm tin vào Thần Nam Hải trở thành một điểm tựa tinh thần. Cá Ông được xem là vị thần cứu giúp người gặp nạn, nên khi Ông lụy, cộng đồng dành cho Ông một nghi lễ trang trọng như đối với một bậc ân nhân.
Từ đó, tục thờ Cá Ông không chỉ thể hiện yếu tố tín ngưỡng mà còn phản ánh đạo lý biết ơn, tinh thần tương trợ và sự gắn kết cộng đồng của cư dân làng biển. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng đánh giá tín ngưỡng này là một nét văn hóa dân gian đặc trưng của cư dân vùng biển Bình Thuận.
Lễ hội Cầu ngư – khi cả làng biển cùng hướng về “Ông”
Tục thờ Cá Ông không chỉ tồn tại trong không gian của dinh, vạn mà còn được thể hiện rõ nét qua Lễ hội Cầu ngư. Tại Vạn Thủy Tú, lễ hội có nhiều kỳ lễ trong năm, trong đó Lễ Cầu ngư chính mùa là một nghi lễ quan trọng. Một điểm đặc sắc là nghi thức Nghinh Ông Sanh ngoài biển, đưa nghi lễ từ không gian biển cả về vạn theo tập tục truyền thống.
Đây không đơn thuần là một lễ hội để cầu may. Với ngư dân, đó là dịp để gửi gắm ước vọng rất giản dị: trời yên, biển lặng, thuyền ra khơi bình an, đánh bắt thuận lợi và gia đình được no ấm. Năm 2019, Lễ hội Cầu ngư ở Vạn Thủy Tú được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận những giá trị văn hóa, tín ngưỡng và cộng đồng được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Vạn Thủy Tú – nơi quá khứ của làng biển vẫn còn hiện diện
Điều khiến Vạn Thủy Tú đặc biệt không chỉ nằm ở tuổi đời hơn 260 năm hay bộ xương Cá Ông khổng lồ. Đó còn là cách nơi đây kể lại câu chuyện về một cộng đồng cư dân đã sống cùng biển như thế nào.
Từ những người dân theo thuyền vào vùng đất mới, lập làng bên cửa biển; từ những chuyến ra khơi đầy hiểm nguy; từ niềm tin vào vị thần Nam Hải; đến những bộ xương Cá Ông được gìn giữ qua hàng trăm năm – tất cả tạo nên một lớp ký ức văn hóa rất riêng của Phan Thiết.
Ngày nay, giữa một thành phố biển đang ngày càng phát triển, Vạn Thủy Tú vẫn giữ được vai trò như một “mảnh ghép ký ức”, giúp người ta hiểu rằng Phan Thiết không chỉ có những bãi biển đẹp hay những khu nghỉ dưỡng, mà còn có một nền văn hóa làng chài lâu đời, nơi biển cả hiện diện trong cả đời sống vật chất lẫn tinh thần của con người.
Và có lẽ, khi đứng trước bộ xương Cá Ông dài hàng chục mét trong Vạn Thủy Tú, điều đáng nhớ nhất không phải là kích thước khổng lồ của nó, mà là câu chuyện phía sau: một cộng đồng đã dành hàng trăm năm để gìn giữ lòng biết ơn đối với biển và với “Ông” – vị ân nhân mà họ tin đã che chở cho những người con lênh đênh giữa đại dương.
Nguồn/Ảnh: Sưu tầm.
